گرفت و بر احاديثى اعتماد كرد كه بر آنها اجماع شده بود و مورد اختلاف نبودند و يك حديث را چند بار ياد كرد بدينسان كه آن را در هر باب بمعنايى كه مناسب آن بود مىآورد و از اين رو احاديث وى [ چنان كه اشاره كرديم در ابواب گوناگون بر حسب اختلاف معانى آنها ] [ 1 ] تكرار شد و بنابر اين كتاب وى مشتمل بر هفت هزار و دويست [ 2 ] حديث است كه سه هزار آنها مكرر مىباشد و تفاوت طرق و زنجيره‌هاى هر يك را بطور جداگانه در هر باب آورد . سپس امام مسلم بن حجاج قشيرى ، رح ، پديد آمد و مسند صحيح خويش را فراهم آورد و در نقل احاديثى كه بر صحت آنها اجماع شده بود همان شيوهء بخارى را پيروى كرد ، ولى احاديث مكرر را نياورد و طرق و زنجيره‌هاى حديثها را جمع كرد و فصول كتاب را بر حسب ابواب و تفسيرهاى فقه ترتيب داد و با همهء اين صحيح بخارى و مسلم جامع نبود و مردم ( محدثان ) در اين باره مستدركاتى بر آنها افزودند . آنگاه ابو داود سيستانى و ابو - عيسى ترمذى و ابو عبد الرحمن نسائى [ 3 ] مسندهائى در سنن موسع‌تر از صحيح نوشتند . و بدانچه در آن شروط عمل فزونى يافته باشد آهنگ كردند : يا از رتبهء عالى در اسانيد ، و آن صحيح است بنابر معروف و يا از آنكه از حسن و غيره دون آن باشد تا اين روش براى سنت و عمل سرمشقى گردد . اينهاست مسندهاى مشهور و مورد اعتماد در اسلام كه عبارت از امهات كتب حديث در سنت است . « و هر چند اين گونه كتب متعدد باشند ، غالبا مطالب آنها به همين امهات راجع مىشود . و علم حديث عبارت از شناسائى كليهء اين شروط و اصطلاحات است و چه بسا كه قسمت ناسخ و منسوخ را جداگانه تأليف ميكنند و آن را فنى مستقل بشمار ميآورند همچنين دربارهء احاديث غريب نيز اين شيوه را به كار مىبرند و محدثان در

--> [ 1 - ) ] در چاپهاى مصر و بيروت نيست . [ 2 - ) ] در متن چاپهاى مصر و بيروت « نه هزار » است ليكن محرر در حاشيه نوشته است : نه هزار آن است كه در متن آمده ، ولى بر حسب نوشتهء نووى در شرحى كه بر صحيح مسلم نوشته است هفت هزار است . [ 3 - ) ] نسوى ( پ ) .